NIEUWS

Struikelstenen worden al veel
langer gestolen: een overzicht

De diefstal van drie Stolpersteine in Dordrecht is allerminst een geïsoleerd geval, eerder is het er een in een lange reeks. Cabaretier Youp van het Hek besteedde in zijn colum in de NRC op zaterdag 11 mei aandacht aan de kwestie: “Uit de grond gewrikte struikelstenen verontrusten mij zeer.” Maar al veel eerder en veel vaker zijn in de afgelopen jaren in Nederland struikelstenen losgewrikt en meegenomen, zo blijkt uit onderstaand overzicht.

Steentje Zutphen







Steentjes Roosendaal





Steentjes Middelharnis







column van Kees Thies







Steentjes Holten







Steentjes Amsterdam







Misselijk?
Op zaterdag 16 juni 2018 meldt Omroep Gelderland dat er in de nacht van donderdag op vrijdag in Zutphen een Stolperstein is gestolen, die Herman Snatager betrof. Hij, geboren in 1912, is op 23 juli vermoord in Sobibor. De steen lag voor het huis van Gertjan van de Meent aan de Raadhuissteeg. “Om misselijk van te worden”, reageerde deze bewoner op Facebook.
        In de zomer van 2016 werden steentjes gestolen in de Graaf Florisstraat en op de Mathenesserlaan in Rotterdam-West. Op vrijdag 27 januari 2017 werden de eerste vier vervangende exemplaren teruggelegd. Frank van Gelderen van de stichting Loods 23 zei bij die gelegenheid dat er in de nacht van donderdag 5 op vrijdag 6 januari ook nog eens tien gedenksteentjes waren ontvreemd op de Brede Hilledijk, die er sinds februari 2016 lagen.
        Volgens hem is nooit duidelijk geworden waarom de steentjes in Rotterdam-West uit het trottoir zijn gehaald. In AD/Rotterdam zei hij: “Het kan zijn dat het om baldadigheid ging, of dat de dieven metaaljagers waren. Of wellicht zijn de daders haatdragend. Om herhaling te voorkomen, worden de verse struikelstenen beter verankerd in de stoep.”
        Twee gedenkstenen in de Brede Hilledijk zaten blijkbaar te vast voor de dieven. Herman van Eijk (86 indertijd), bij wie alle steentjes voor de deur lagen, zei tegen de NRC dat stratenmakers bij het opvullen van de gaten er keurig omheen hadden bestraat, maar “op mijn verzoek haalden ze [die twee] er uit. ‘Dan zijn die in ieder geval gered’, dacht ik toen ik me erover ontfermde. Ik ben de messing bovenkant meteen gaan poetsen”, aldus Van Eijk, die voor de diefstal maar één woord heeft: “Schofterig.”
        In de geredde steentjes zijn de namen van Abraham en Levie Bierschenk gegraveerd; ook de overige waren voor leden van de familie Bierschenk.

Geëmotioneerd
In een Schiedamse stoep aan de Rotterdamschedijk 268 is vrijdagochtend 19 juni 2020 een nieuwe steen teruggeplaatst voor Abraham Bobbe.
        Het originele gedenkteken werd volgens de website ‘Rijnmond.nl’ in de nacht van 12 op 13 november 2019 verwijderd. Mede door een geldinzameling kon er een nieuwe worden gemaakt, die werd onthuld door een geëmotioneerde kleindochter, de 65-jarige Lenneke Bobbe uit Schiedam. “Mijn opa is weer thuis”, zei zij. “Toen ik vorig jaar hoorde dat zijn steen was ontvreemd, leek het of iemand een mes in mijn hart stak. Hij was een goede en lieve man.” Abraham Bobbe stierf op 20 juni 1942 in concentratiekamp Mauthausen in Oostenrijk.
        In Roosendaal heeft de gemeente Stolpersteine weggehaald uit de Molenstraat en de Domineestraat, verklaarden B&W in februari 2023 in antwoord op schriftelijke vragen van de partij Roosendaalse Lijst. De website ‘Zuidwestopdate.nl’ meldde dat het raadsleden en omwonenden aanvankelijk niet duidelijk was waarom de gemeente dat heeft gedaan. De gemeente liet weten dat het vaker voorkomt dat struikelstenen worden weggehaald, bij wegwerkzaamheden.
        Nu betrof het de aanleg van glasvezel. “In het verleden is al een aantal keer gebeurd”, aldus de B&W, “dat deze stenen kwijt zijn geraakt of zijn gaan zwerven. Ze dienen met veel respect te worden behandeld. Met deze preventieve actie zorgen wij ervoor dat dezelfde steen straks na de glasvezelwerkzaamheden met respect wordt teruggeplaatst.” Met het risico op diefstal heeft het dus niets te maken. De gemeente zal stenen tijdelijk blijven weghalen, kondigde ze aan.
        Eerder, in 2012, waren, eveneens in Roosendaal, ineens de zes steentjes verdwenen van joodse onderduikers die tijdens de oorlog in de Hulsdonkstraat verbleven bij de familie Vermunt: het vermoorde joodse gezin Kleef en hun nichtje Helene Bollegraf. Ze waren verraden en zijn in mei 1943 vermoord in Sobibor. Tegen Omroep Brabant zei Rina van Mechelen-Vermunt, de huidige bewoonster, dat zij “verbijsterd” was over de diefstal, maar “vooral intens verdrietig”.

Bronslaagje
In Spijkenisse hebben onbekenden “recent” onlangs vijf herdenkingsstenen, ter nagedachtenis aan de familie Levie, gestolen, berichtte de website ‘Historiek.net’ op 20 september 2015. “Van de daders ontbreekt nog ieder spoor. Mogelijk gaat het de dieven om het bronslaagje op de stenen.” De stenen bevonden zich in de Voorstraat, waar de familie Levie tot haar deportatie in 1942 woonde.
        Ontzetting in Middelharnis: op de Westdijk zijn in de nacht van maandag 2 op dinsdag op 3 maart 2015 twee Stolpersteine gestolen. Het ging om de stenen voor Lion Haagens (1895-1942) en Annie Haagens-Roos (1898-1942), beiden omgebracht in Auschwitz. De stenen waren in april 2014 geplaatst. De Stichting Paul van Hessenfonds, die het plaatsen van de steentjes verzorgt, heeft twee vervangende exemplaren ontvangen – die op dinsdag 9 juni 2015 weer op de oude plek zijn aangebracht.
        Aan reacties op de diefstal noteerde een verslaggever van Het Eilanden-Nieuws: “Heel triest!!!”, “Respect is tegenwoordig ver te zoeken.” “Verschrikkelijk!!!” en: “Dan ben je wel ziek in je hoofd, hoor, als je dat doet.” Hans van der Wulp zei namens de Lions Club en de dochterstichting Paul van Hessenfonds: “Heel vervelend, heel naar. Het geeft een gevoel van grafschennis.”

Gissen
In de nacht van 30 op 31 december 2017 werd in Middelharnis opnieuw op de Westdijk een steentje ontvreemd, een van de drie die er sinds 2 december 2016 lagen voor het gezin Polak. Dit keer betrof het de steen voor Debora Polak, die op de Westdijk samen met haar moeder Sara en haar zus Cornelia een kleine manufacturenwinkel dreef.
        Het steentje voor Debora is op donderdag 14 juni 2018 vervangen. Wat de beweegreden is geweest om de steen weg te halen, “blijft gissen”, berichtte de website ‘Groot Goeree Overflakkee.nl’. Piet de Man, initiator van Stolpersteine op Goeree-Overflakkee, zei tegen de site: “Ik herhaal het nog maar eens, de plaatjes met de teksten zijn van brons en hebben nauwelijks metaalwaarde.”
        In juni 2012 verdwenen er twee stenen uit de Hendrik Westerstraat in Oude-Pekela. “Woede, verontwaardiging en teleurstelling vechten om voorrang”, zei Gerard Brunink van de Werkgroep Stolpersteine Pekela. Er werd aangifte gedaan. De politie deed een dringend beroep op de dieven om te stenen terug te brengen, aldus RTV Noord. De gestolen steentjes waren voor slager Heiman Kossers en Rebekka Kosses-Bloemendaal, die op 19 november 1942 zijn omgebracht in Auschwitz.
        In februari 2016 gingen in het Friese Wolvega “onverlaten er vandoor” (Jonet.nl) met drie steentjes, die in april 2014 waren geplaatst in de stoep van de Van Helomalaan. Hier, op nummer 10, woonde slachterijdirecteur Emanuel Mendels, zijn vrouw Elsje Mendels-Davidson en pleegzoon Abraham Delmonte. Het echtpaar is vermoord in Birkenau; Delmonte werd op 15 mei 1940 “tot zelfmoord gedreven”, zoals op zijn steentje stond. Hij werd begraven op de Portugees-Joodse begraafplaats in Ouderkerk aan de Amstel.
        De gestolen gedenkstenen zijn vervangen en door de gemeente Weststellingwerf nog in 2016 herplaatst. De dader, die ook in Meppel stenen had gestolen, is naderhand gevonden en eind februari 2017 berecht. De man, uit Wolvega, kreeg al landelijke bekendheid door een filmpje, waarin hij met een bijl een pinautomaat te lijf ging. Hij stond voor een lange reeks feiten voor de rechter, berichtte de Meppeler Courant. Over de struikelstenen zei hij dat “hij in een dronken bui de messing gedenkstenen” uit de grond had gehaald. Hij dacht dat de messing plaatjes waarde hadden.

Teruggebracht
In Meppel waren in 2015 ook al eens vier Stolpersteine verdwenen. Die werden anoniem bezorgd bij Rob Hoving, indertijd initiatiefnemer voor het leggen van Stolpersteine. Hij vertelde dagblad De Stentor, inmiddels wonend in Steenwijkerland, dat de vier waren verdwenen “als gevolg van werkzaamheden en door vernielingen”. “Toch wist men hem te vinden voor het terugbrengen van vier Stolpersteine, met het verzoek om ze opnieuw te plaatsen.” Dat is later, in februari 2019, in samenspraak met de Werkgroep Kunsthistorie Meppe gebeurd.
        De twee stenen – voor Roosje Levie Valk en Betty Clara Levie – werden geplaatst naast het pand Woldstraat 50, omdat oorspronkelijke huis op nummer 48 niet meer bestaat. De twee andere stenen waren voor Meijer Frank en Rachel Frank-Frank in de Hoofdstraat, op nummer 15-17.
        In december 2015 zijn uit de Dorpsstraat in Holten twee Stolpersteine ter nagedachtenis van Abraham Berg en Dina Berg-Pagrach verdwenen. Secretaris Jolanda Ulfman van de Oudheidkamer noemde de diefstal “misselijkmakend respectloos”, aldus de website ‘Jonet.nl’. Volgens de NRC werden ze drie maanden later teruggevonden in een vijver aan de Aaltinkweg. Ze bleken beschadigd en zijn niet teruggeplaatst, maar in een vitrine in de Oudheidkamer gelegd, “om te laten zien wat er is gebeurd”, lichtte voorzitter Jan Beumer toe tegenover ‘RTV-Oost.nl’.

Bouwvakkers
In oktober 2021 is een Stolperstein uit de grond gelicht in de Indische Buurt in Amsterdam. De steen was een maand eerder gelegd voor Hartog de Rooij, die er in de Gorontalostraat op nummer 24 II woonde en in 1942 in Auschwitz is vermoord. Rogier Schravendeel van het project Stolpersteine Indische Buurt verzekerde Het Parool, dat er steen voor Hartog er weer komt te liggen. “Wie dat betaalt, is van later zorg.”
        Eerder waren er ook drie struikelstenen verdwenen uit de Sarphatistraat. Maar, berichtte Het Parool, die waren “tijdens werkzaamheden per ongeluk door bouwvakkers verwijderd”.